Internet gids voor reizen

België
English Français Deutsch Nederlands Italiano Español

België > Cultuur en festivals > Musea > Echolocatie bij vleermuizen

Echolocatie bij vleermuizen


Echolocatie – of echolokalisatie – is de manier waarop sommige dieren, zoals de vleermuis of de walvis, hun omgeving waarnemen via het principe van de sonar.  


Geluid bestaat uit trillingen die zich in de lucht verplaatsen zoals golven op het water. Hoe sneller de trillingen, hoe hoger het geluid. De frequentie, die uitgedrukt wordt in hertz (Hz), komt overeen met het aantal trillingen in de lucht per seconde.


1- Het principe van echolocatie:
 

Vleermuizen zenden ultrasone geluiden uit. Dit zijn geluidsgolven met een erg hoge frequentie, waardoor ze bijna onhoorbaar zijn voor de mens. Gelukkig maar, anders zouden de zomernachten een pak minder aangenaam zijn!  


Vleermuizen produceren ultrasone geluiden met hun stembanden. Deze geluiden worden ofwel uitgezonden via hun geopende bek, ofwel, zoals bij de Hoefijzerneuzen en de Grootoorvleermuizen, via de neus, wat de specifieke bouw van hun neus verklaart.


Eens het ultrasone geluid is uitgestuurd, beweegt de golf zich verder in de omgeving. Wanneer het geluid een obstakel tegenkomt, keert het terug naar de vleermuis. Deze echo geeft de vleermuis gedetailleerde informatie over de omgeving en zijn prooi: de grootte, snelheid, richting, afstand... 
                               

Door de hoge frequenties kunnen kleine prooien met een grote precisie gelokaliseerd worden, maar het bereik van het signaal is eerder klein. Een lagere frequentie is minder precies maar draagt verder. Natuurlijke selectie in functie van de omgeving heeft ervoor gezorgd dat bij de ene vleermuissoort precisie dominant geworden is, en bij de andere het bereik.


Echolocatie is erg energieverslindend; waar mogelijk zal de vleermuis dan ook bezuinigen. Zo kan het geroep gesynchroniseerd worden met het flapperen van de vleugels, of kunnen ritme en herhaling aangepast worden volgens noodzaak. In omgevingen die een vleermuis goed kent, zoals de grot of de zolder waar hij de winter doorbrengt, kan hij zelfs blind vliegen.  

 

2- Elke vleermuis zijn sonar   

 

Bepaalde vleermuizen, zoals de Hoefijzerneuzen, roepen altijd op dezelfde frequentie (constante frequentie). Daardoor kunnen zij goed schatten wat en hoe snel hun prooi is, maar zij krijgen niet veel informatie over de afstand van objecten en hun details. Aan de andere kant zijn er vleermuizen, zoals die van het geslacht Myotis, die een breed bereik hebben (aanpasbare frequentie). Zij kunnen dus beter de afstand tot hun prooi schatten, maar niet hoe snel die vliegt.

De meeste vleermuizen gebruiken echter een mix van constante en aanpasbare frequentie. Een van de twee is daarbij wel dominant, afhankelijk van de informatie die ze nodig hebben en van hun leefmilieu.


De jacht bij de vleermuis is een echt ritmisch concert. Tijdens de zoekfase worden de signalen uitgezonden op een eerder zwak ritme: ze dienen dan voor de oriëntatie en voor de lokalisering van obstakels en prooien. Eens zij een prooi gevonden hebben, verhoogt het ritme. Bij de uiteindelijke aanval is het ritme van de kreten zo hoog dat ze tot een veertigtal impulsen per seconde produceren. Wanneer de prooi gevangen is, houden ze op met roepen.

Enkele aanpassingen:  

- Als meerdere vleermuizen in dezelfde omgeving jagen, gebruiken ze elk een eigen frequentie en ontvangen ze enkel hun eigen echo.  

- Bij een snelle en hoge vlucht is het nodig om ver te „zien‟. Daarvoor dienen geluidsgolven die lager zijn dan 50 kHz.  

- Tijdens een jacht met erg veel obstakels, zoals in het bos, produceert de vleermuis korte kreten op een hoog ritme. Zo vergist hij zich niet in de echo’s en verkrijgt hij regelmatig informatie.  


 

Insecten in de tegenaanval!  

De vleermuizen zijn niet de enigen die ultrasone geluiden kunnen horen; ook gaasvliegen en sommige nachtvlinderfamilies beschikken over dit bijzondere zintuig. Deze potentiële prooien hebben strategieën ontwikkeld om te kunnen ontsnappen aan vleermuizen. Ze vluchten, of vliegen onregelmatig, of verstoren de sonar van hun aanvaller met ultrasone geluiden. Anderen veranderden van levensgewoonte en vliegen eerder op het jaar of werden zelfs echte dagdieren!  

 

3- Luisteren naar vleermuizen  

 

Gelukkig kunnen mensen de ultrasone geluiden van de vleermuis niet horen. Om de hoge frequenties toch op te kunnen vangen worden vleermuisdetectors gebruikt, die de hoge frequenties omzetten in hoorbaar geluid.  


De heterodyne detector (type „Batbox‟) is het meest voorkomende type apparaat. Het vangt ultrasone geluiden op met een microfoon en vormt deze elektronisch om tot geluiden die hoorbaar zijn via een ingebouwde luidspreker. De gebruiker moet het apparaat op voorhand op de gewenste frequentie afstemmen, wat de identificatie beperkt. Maar het voordeel is dat het eerder goedkoop is en dat je in real time kan werken. En met een beetje training en een goed gehoor, kan je onmiddellijk bepaalde soorten herkennen.  


In tegenstelling tot wat velen denken, was het niet de vleermuis die bijgedragen heeft tot de uitvinding van de sonar, maar heeft de uitvinding van de sonar ervoor gezorgd dat we begrijpen hoe de vleermuis zich in het donker voortbeweegt.

In de 18e en 19e eeuw hadden wetenschappers al begrepen dat vleermuizen hun zicht niet nodig hebben en dat het gehoor hen helpt bij het maken van verplaatsingen. Maar ze konden nog lang niet verklaren hoe vleermuizen vormen kunnen onderscheiden zonder hun zicht te gebruiken. Pas in 1939, met de uitvinding van een echolocatiesysteem dat diende voor het opsporen van vijandige duikboten, konden Amerikaanse onderzoekers een apparaat maken dat voor de mens onhoorbare frequenties kon opvangen.

Dit bevestigde het vermoeden van de eerste onderzoekers: vleermuizen gebruiken ultrasone geluiden. Enkele jaren later werden draagbare detectors in gebruik genomen op het veld en dit zorgde voor een revolutie in onze kennis over deze zoogdieren.

Lees ook de andere artikels betreffende de tentoonstelling Prikkels!

-- Prikkels! de vijf zintuigen: zicht, gehoor, tast, smaak, geur 

-- Prikkels! de extra zintuigen van sommige dieren en de Sensashow, een atelier bij de expo 

-- De prooivlucht van de slechtvalk


 

Links

Museum voor Natuurwetenschappen
officiële website van het museum voor natuurwetenschappen in brussel.

AdverterenEen link toevoegen - Een link verbeteren - Disclaimer -  Contacteer ons
Uw favorieten toevoegen -  Link naar Willgoto - Wereldreisgids

Copyright © 2017 WillGoTo. Tous droits réservés.